Dlaczego rehabilitacja jest ważna? Część 1: Rehabilitacja dzieci

By: | Tags: , , , | Comments: 0 | Luty 5th, 2019

Rehabilitacja większości z nas kojarzy się z ćwiczeniami wykonywanymi pod okiem fizjoterapeuty, ten obraz daleki jest jednak od pełnej prawdy. Szczególnie w przypadku rehabilitacji dzieci konieczne jest kompleksowe, wielotorowe podejście, ponieważ ich rozwój jest procesem złożonym i wieloetapowym. Na rozwój dzieci w wieku od niemowlęctwa do wieku młodzieńczego wpływ mają czynniki biologiczne, społeczne, poznawcze i behawioralne. Czym zatem jest rehabilitacja dzieci i dlaczego jest taka istotna z punktu widzenia ich przyszłości? Zapraszamy do lektury.

Szczególny rodzaj rehabilitacji

Rehabilitacja dzieci jest zagadnieniem na tyle odrębnym, że wyróżnia się ją pod nazwą rehabilitacji pediatrycznej. Dlaczego? Mianem rehabilitacji określa się kompleksowe działania mające na celu przystosowanie chorego do nowego życia i umożliwienie mu uzyskania jak największej sprawności (wg definicji Światowej Organizacji Zdrowia – WHO). Jednak w rehabilitacji dzieci częściej niż o przywracanie sprawności chodzi o tworzenie warunków dla możliwie prawidłowego rozwoju. O ile zatem rehabilitację można porównać do naprawiania, rehabilitacja pediatryczna przypomina bardziej kształtowanie, korektę i budowę.

Warto zwrócić uwagę na jeszcze jedną kwestię. Mówiąc o rehabilitacji, najczęściej myślimy o fizjoterapii, a w szczególności o kinezyterapii, czyli leczeniu ruchem. Warto jednak mieć na uwadze że w rzeczywistości rehabilitacja jest procesem bardziej złożonym i dotyczy, oprócz  sfery ruchowej, także sfer: intelektualnej, emocjonalnej i społecznej. Dlatego tak ważne jest, aby ośrodki rehabilitacji współpracowały z lekarzami różnych specjalności.

Rehabilitacja pediatryczna skupia się zatem na zapewnianiu możliwie najlepszych warunków rozwoju i osiąganiu przez dzieci ich pełnego potencjału. Każde ma jednak inny poziom startowy i taki, do którego powinno dążyć. Dla jednych dzieci będzie to oznaczać możliwość brania udziału w zawodach sportowych, a dla innych – samodzielnego ubrania się, komunikowania czy postawienia kilku kroków.

Konieczne jest również odmienne podejście do samej rehabilitacji. Dorosłym stosunkowo łatwo jest wytłumaczyć że różne, czasem nieprzyjemne lub uciążliwe, zabiegi rehabilitacyjne służą poprawie ich sprawności i zdrowia. Jednakże dzieci, szczególnie te najmniejsze, zwyczajnie tego nie rozumieją. Szczególnie jeśli postępy są powolne, rehabilitacja rodzi ich niechęć i opór. Aby zyskać ich zaangażowanie, potrzebne jest upodobnienie ćwiczeń do zabawy, a dla utrzymania uwagi, konieczne staje się nawiązanie osobistego kontaktu przez terapeutę. Mniejsza wytrzymałość kości i mięśni, a także inna budowa organizmu dziecka wymusza także stosowanie odmiennego repertuaru ćwiczeń. Wszystko to wymaga to od terapeuty nie lada umiejętności, cierpliwości i wiedzy.

Zaburzenia rozwoju dzieci

Rozwój psychoruchowy dzieci zdrowych przebiega w dużej mierze samoistnie i nie wymaga ingerencji, a jedynie dostarczania odpowiednich bodźców i warunków. Jednak zaburzyć go może wystąpienie jednej z wielu możliwych okoliczności: wad lub chorób wrodzonych, czynników działających w czasie trwania ciąży, w trakcie porodu bądź w późniejszych okresach rozwoju – np. w postaci urazu lub przebytej choroby. Oprócz konsekwencji stricte fizycznych, jak nieprawidłowy rozwój narządów, dysfunkcje stanowią dodatkowe przeszkody w eksplorowaniu środowiska i stymulacji rozwoju psychomotorycznego, poznawczego, społecznego i psychologicznego.

Występowanie dysfunkcji może wpłynąć na opóźnienie lub, w najgorszych przypadkach, trwałe ograniczenie możliwości rozwoju dziecka. W rezultacie, odbiegają one zdolnościami fizycznymi, psychicznymi lub społecznymi od swoich rówieśników. Jeśli dziecko odstaje swoim wyglądem lub zachowaniem od grupy rówieśniczej, może się to stać przyczyną jego odtrącenia, drwin bądź prześladowań. Wszystko to czynniki stresowe, bardzo szkodliwe dla poczucia własnej wartości i tożsamości. Swoje jeszcze nie wyrażalne frustracje dziecko wyładowuje na rodzicach i opiekunach, stwarzając problemy behawioralne i wychowawcze. Utrwalenie nieprawidłowych wzorców zachowania utrudnia przystosowanie do życia społecznego. Konsekwencje zaniedbania na tym polu mogą zatem być poważne i wieloaspektowe.

Szybkie reagowanie

Rozwój zarówno dziecka, jak i objawów zależą od rodzaju i czasu przez jaki rozwijała się dana dysfunkcja. Pojawienie się trudności w wykonywaniu jakichś codziennych czynności sprawia, że dziecko próbuje je wykonywać w inny, bardziej dostępny dla siebie sposób. Próby takiej adaptacji określane są mianem kompensacji. Prowadzi to do wytworzenia zastępczych wzorców ruchowych czy postaw które, niestety, często są nieprawidłowe. Przykładowo, przy wadach postawy następuje przyzwyczajenie do danego ustawienia, które dla organizmu staje się ustawieniem wygodnym i prawidłowym. Do ustawienia tego dostosowują się mięśnie: część z nich bardziej się napina, a część rozluźnia. To przyczynia się do dalszego utrwalenia i pogłębienia wady postawy. Utrwalenie takich kompensacji prowadzi do trudnych do przewidzenia skutków, jak np. wystąpienie ograniczeń zakresu ruchu czy deformacji. Dlatego tak ważna jest wczesna diagnostyka i terapia, stąd tak bardzo istotne są regularne i częste kontrole rozwoju dzieci. Szybki wykrycie trudności rozwojowych pozwoli na ich skuteczną minimalizację i na zapewnienie możliwie najlepszych warunków rozwoju młodego człowieka. Nawet w przypadku postępującej niepełnosprawności, wczesna interwencja pozwoli na zminimalizowanie jej rozwoju i.Może to pozwolić dzieciom na rozpoczęcie nauki szkolnej, a w efekcie dać większe szanse zdobycia pracy oraz zachowania samodzielności.

Jeżeli rodzice zauważą jakąś nieprawidłowość lub opóźnienie w rozwoju swojego dziecka, powinni zasięgnąć porady lekarza i rehabilitantów. Sprawa jest jednak o tyle złożona, że rozwój dzieci nie przebiega w ściśle określony sposób i w każdym przypadku nieco się różni. Rehabilitant pomoże określić czy rozwój psychoruchowy dziecka jest prawidłowy, postawić diagnozę funkcjonalną, a za pomocą odpowiednich testów dokonywać oceny efektów usprawniania. Jako specjalista, może rozpoznać słabe i mocne strony dziecka, zidentyfikować trudności i określić jego potencjał rozwojowy. Jego zadaniem jest także skonstruowanie indywidualnego programu terapeutycznego, dopasowanego do potrzeb i możliwości małego człowieka.

Rola rodziców

Bardzo istotne jest włączenie się rodziców w proces rehabilitacji. W końcu to oni, nie terapeuta, spędzają najwięcej czasu z dzieckiem. To oni są najbardziej wnikliwymi obserwatorami jego rozwoju i mają szansę najszybciej wychwycić nieprawidłowości. Rodzie mogą ćwiczyć z dzieckiem w domu lub dbać o zapewnienie mu odpowiedniej stymulacji, nadzorować i egzekwować wykonywanie samodzielnych ćwiczeń, oceniać postępy. Pozytywna postawa rodziców i wsparcie emocjonalne są bardzo ważne w rehabilitacji dziecka. W dodatku, aktywne uczestnictwo rodziców jest korzystne dla obu stron. Poczucie kontroli nad tym co dzieje się z ich dzieckiem zmniejsza odczuwany lęk i obawy, dzięki czemu w mniejszym stopniu przekazują oni te emocje swojemu dziecku. Uzbrojeni przez rehabilitantów i lekarzy w wiedzę o tym, na co powinni zwracać uwagę, jak postępować i jak dbać o specjalne potrzeby swojego dziecka, rodzice odzyskują spokój ducha. Zdobywają dzięki temu pewność, że opiekują się swoim dzieckiem w najlepszy dla niego sposób i możliwie przyczyniają się do jego rozwoju.

Rola terapii

W niektórych przypadkach rehabilitacja może być konieczna od pierwszych chwil życia dziecka. W rehabilitacji wczesnodziecięcej prowadzoną np. metodą Bobath terapeuci ćwiczą z niemowlętami z zaburzeniami funkcji układu nerwowego, ale również szkolą rodziców w zakresie pielęgnacji i prawidłowego stymulowania rozwoju dziecka, w sposób dopasowany indywidualnie do jego potrzeb.

Dzieci z zaburzeniami układu nerwowego dzięki jego stymulacji podczas  rehabilitacji neurologicznej mają szanse odbudować utracone połączenia nerwowe oraz utworzyć nowe. Nauka jak się samodzielnie ubrać, jeść, czytać, pisać oraz grać z przyjaciółmi przygotowuje do codziennego życia, samodzielności, oraz ułatwia opiekę ich opiekunom.

Zmniejszająca się drastycznie ilość godzin spędzanych przez dzieci na zabawach ruchowych na rzecz czasu spędzanego w pozycji siedzącej sprzyja powstawaniu i utrwalaniu wad postawy. Brak ruchu i osłabienie mięśni to częsta, jednak nie jedyna ich przyczyna. Do najczęściej spotykanych wad należą: garbienie, skrzywienia kręgosłupa, wady klatki piersiowej, koślawość kolan, płaskostopie. Część z nich stanowi również problem estetyczny, co może prowadzić do zaniżenia samooceny dziecka. Terapia wad postawy pomaga w porę je skorygować i ograniczyć ich oddziaływanie na rozwój.

Dzieci z zaburzeniami w rozwoju psychoruchowym oraz z trudnościami w nauce szkolnej skorzystają na integracji sensorycznej. W zaburzeniach motorycznych dzieci nie są w stanie odpowiednio reagować na bodźce odbierane przez zmysły: reagują na nie niewspółmiernie do ich wielkości lub nieprawidłowo. Oprócz tego, w fazach intensywnego wzrostu istotnie zmieniają się proporcje ciała, zmienia się środek ciężkości, co stanowi źródło dezorientacji i problemów z adaptacją do szybko zmieniających się warunków. Integracja sensoryczna pomoże poprawić koordynację, poczucie równowagi oraz uczucie integracji z własnym ciałem, co zwiększa pewność siebie.

Trzy rodzaje korzyści

Rehabilitacja pediatryczna daje korzyści fizyczne, psychologiczne oraz społeczne. Poprzez usprawnianie układu kostno-mięśniowo i nerwowego oraz dbanie o rozwój psychoruchowy pomaga w osiągnięciu przez dziecko pełni swoich możliwości. Pozwala na możliwie prawidłowy rozwój mimo występowania dysfunkcji oraz ich przezwyciężanie. Przyczynia się do modelowania prawidłowej sylwetki. Przekazuje także lepsze wzorce ruchowe (jak zgrabniejszy chód, lepsza technika biegu), które mogą przekładać się na lepsze osiągnięcia, np. sportowe. Jednocześnie wpływa na sferę psychiczną dziecka: dając narzędzia do poznawania świata, pobudza jego rozwój intelektualny. Poprawa psychomotoryki sprawia, że dziecko lepiej czuje i rozumie swoje ciało. Pomaga to w kształtowaniu realnej oceny swoich możliwości, buduje poczucie bezpieczeństwa i pewności siebie. Dzieci uczą się akceptować własne ograniczenia, pokonywać opory psychiczne związane z niepełnosprawnością oraz w adaptować się do otoczenia. Osiągane postępy motywują do dalszego ruchu i wzmożonego wysiłku. Rehabilitacja pediatryczna pozwala również dziecku na lepsze funkcjonowanie w środowisku. Pomaga efektywnie komunikować swoje potrzeby, ułatwia interakcje społeczne i rówieśnicze, Pomaga dziecku osiągnąć samodzielność i niezależność w przyszłości, bądź ułatwia opiekę i pielęgnację członkom rodziny. Dzięki rehabilitacji dziecko jest lepiej przygotowane do podejmowania wyzwań jakie stawiać będzie przed nim dalsze, dorosłe życie.

Podsumowanie

Rehabilitacja dziecięca to wieloaspektowe działania mające jeden cel: wyposażyć dziecko  w umiejętności niezbędne do poznania świata i zaadaptowania się. Nabyte w dzieciństwie umiejętności stanowią bazę, na której oparte będą funkcje poznawcze i motoryczne człowieka dorosłego. Warto zatem zadbać o dobry rozwój już na samym początku, zapewniając dziecku dobry start w czekające je, pełne wyzwań, dorosłe życie. Zwłaszcza, że w tym przypadku trudno przesadzić: nadmiarowa rehabilitacja nie wyrządzi dziecku szkody, natomiast skutki jej zaniedbania mogą być niemożliwe do odwrócenia.

RehaMedica